11.11.2021
Kiper: Soyut Kavramlar Oturumlarının 67.’sini gerçekleştirdiğimiz bu akşamki buluşmamızda “Hayal” kavramını ele alacağız. “Hayal nedir, sizin için hayal nedir?”
Mehmet: Hayal kurmadan geleceğe dair bir ümit beslemek mümkün değildir; ancak bazen hayat hayallerimize çelme takıyor.
Fatih B: Hayal kavramı konusunda ben kafa karışıklığı yaşıyorum. Bu kavram aynı zamanda imge ve muhayyile olarak da isimlendiriliyor. Gerek mitoloji de gerekse zihnimizde hayal ve düşünce birbirinden ayrı olarak ele alınıyor.
Dücane Cündioğlu, hayali akıldan net şekilde ayırıyor ancak ben ayıramıyorum çünkü insanın hayal kurabilmesi için akla ihtiyacı var. Bana göre hayal, bu bağlamda, aklın değişken tasarımıdır.
Arzu: Hayal uzmanı küçük bir kızdım, çok hayal kurardım. Hayal deyince aklıma iyi anlamda Martin Luther King’in “Bir hayalim var” sözü ve kötü bağlamda Hitler’in üstün ırk hayali geliyor.
Hayal, yaşama tutunma aracıdır; tasavvufi açıdan ampirik bir durumdan ziyade hissedilen ve gerçekleşmesi için çaba sarf edilen bir süreçtir.
Uhri: Bu kavram, analitik düşünceye uygun değildir. Beynin dışarıyla bağlantı kurmadan gerçekleştirdiği, dışarıdan algıladıklarını da işin içine dahil ederek işlemlerde bulunduğu ve bu işlemler sonucunda oluşturduğu imgeleri belleğine atarak bu imgeleri birbiriyle kıyasladığı bir süreçten bahsediyoruz.
Hayal beynin oluşturduğu bu imgeleri birbirleriyle kıyaslayarak ve bağlantılar kurarak kapalı devre olarak gerçekleşen bir süreç.
Bu kavramın bu bağlamda kavramsallaşması mümkün görünmüyor çünkü bu ham kavramlar olarak niteleyebileceğimiz imgeler üstüne inşa ettiğimiz bir binadan bahsediyoruz.
Beynin dış dünyadan bağımsız ürettiği imgeler arasında bağ kurmak hayal, kavramlar arasında bağ kurmak ise felsefi düşüncedir.
Yine bir sanat eserini yaratan sanatçının derdi ile sanat eserinin izleyicisinin hissiyatı bu bağlamda birbirini tutmaz.
Oli: Dinletisi kimi zaman keyiflidir.
Tunc: Gerçekleşeceğini veya gerçekleşmeyeceğini bilerek zihnimizde kurguladıklarımızdır. Einstein, hayal gücünün bilgiden daha kapsamlı olduğuna işaret eder.
Ferda: İnsanın sonsuz özgür olduğu, kendine dahi engel olmadığında ortaya çıkan sonuçtur. Hayalin içinde akıl olup olmadığı tartışması oksimorondur. Hayaller özgün değil, orijinaldir.
B bile değil: Kavramı sınırlandırabilmek oldukça güç. Vehmetmekle olan ilişkisine bakmamız gerekir. (Bağlantısı kesildi)
Hasan: Hayal, gelecek kurgusuyla ilgili kendi hayatımızla ilgili mizansenler iliştirerek yaptığımız bir gelecek kurgusu olarak düşünebilir. Varmak istediğimiz yerler için hayalleri bir harita gibi kullanırız.
B bile değil: Kavramı sınırlandırabilmek oldukça güç. Vehmetmekle ve zanla olan ilişkisine bakmamız gerekir. Bu kavramın yokluğu veya kesinliği zor ulaşılabilir bir durumdadır ve yine bu kavram bize öğretilen veya aktarılan bir kavram değildir.
Mağara Resmi – Altamira İspanya
Ömer: Hayal denince zihnimizde planlarla karışan bir gerçeklik dünyası oluşuyor. Kurabildiğimiz en gerçek dışı hayaller olmasaydı, bugünkü teknolojiden bahsetmek mümkün olmazdı.
Kiper: Hayal kurmanın, ayakları yere basan bir plandan daha uçta yer alan bir eylem olduğunu düşünüyorum. Kanatları olmayan insanın, uçmayı hayal etmesi bu anlamda iyi bir örnek olabilir. Günümüz teknolojisinden 3000 yıl önce uçmak isteyen birine “hayalperest” derlerdi.
Uhri: Sanatçı olsaydı hayalperest demek yerine sürrealist derdik. Sürrealist sanat, hayali reel olan her şeyden tamamen uzaklaştırır.
Ömer: Edwin Abbott Abbott’un Düz Ülke (Flatland: A Romance of Many Dimensions) kitabı aklıma geldi. İki boyutlu bir ülkede yaşayan birinin üçüncü boyutu düşünmesi hayal kurmaktır. Hayal kurmanın bu bağlamda tanrısal bir yanı da var. Hayaller sayesinde tanrısal gücümüzü ortaya çıkarıyor olabiliriz.
Hasan: Doğuştan kör olan birinin rüyası ve hayal kurma yetisi, hayalin doğasını anlamamız için önemli bir mihenk taşı olabilir.
Fatih B.: Bir filozof; hayal gücü için spekülatif aklın fiziksel spekülasyona izin vermesidir tanımı yapar. Bu bağlamda hayal gücü aklımızın spekülasyonu olarak değerlendirilebilinir.
Hayal Nedir?
Hasan: Bizler gençken büyüklerimiz tarafından aykırı olarak görülmez miydik?
Meltem: Ben bu kavramın bu kadar karmaşık olduğunu düşünmüyorum. Hayal örneğin, çocuklar için gerçektir. Onlar hayalle gerçeğin ayrımını yapamaz. Biz yetişkinler içinse olmasını istediklerimizdir. Oyun hamuru (bilim, sanat, felsefe, tiyatro) ne olursa olsun olmasını istediğimizle şekillendiriyoruz.
Kiper: Biz şu ana kadar masum kabul ettiğimiz her şey hakkında hayal kurabildiğimizi konuştuk. Ya masum kabul etmediklerimiz ne olacak?
Freud’un bilinçdışı arzuların tatmin edilmesini sağlayan, gerçeklik ilkesi ile çatışan haz ilkesinin bir ürünü olan zihinsel sahneler olarak tanımladığı fantezi kavramını hayalden nasıl ayıracağız?
Fantezi için işleyen süreçle hayal için işleyen süreç aynı değil mi?
Bengü: Duyuların kaybı ile hayal kurma yetisi arasındaki ilişkiyi anlamak için Perfect Sense filmi çarpıcı bir örnektir.
Uhri: Sinema, bir yapımcının veya yönetmenin tasarımıdır. Biz o fikri seyretmeye giderek aslında tüm seyircilerle ortak bir rüya görüyoruz. Film bitip sinemadan ayrıldığımızda aklımızda bazı sorular oluyor. Peki sinema mı hayal, aklımızdaki sorular mı hayal?
Kelebeğin Rüyası filmine bakalım. Bir çocuk için masalla gerçek arasında aslında bir fark yoktur. Belirli bir yaştan sonra reel olduğu dayatılan bir dünyada yaşamaya başlayıp birbirimizi acımasızca gerçeklerden kaçtığımız için suçlamıyor muyuz?
Kiper: Bu kavramın “iyi” ve “masum” tarafı için hem fikir olmuş görünsek de “kirli” ve pek de masum olmayan hayallerimizi inatla görmezden gelmeyi niye seçtiğimizi anlayamıyorum.
Uhri: Akılla her şeyi çözebileceğimizi sandığımız için oluyor. Descartes’in yattığı yer incitmesin.
Ferda: Hayallerimizin içinde bulunduğumuz duygu durumla ilişkisi var. Birine sinirlendiğimde onun başında kötü bir şey geldiğini görmeye ilişkin hayal kurabilirim. Bu bağlamda duygu durum değişince hayalin biçiminin de değişmesi olası görünüyor.
Ben hayalin bir tasarım olduğunu düşünmüyorum ama hayalin tanrıya bir özenme hali olduğu fikrine sıcak bakıyorum.
Meltem: Bu süreci sadece yaşamı kolaylaştırmak için işletiyoruz.
Fatih B.: Hayal tekil bir imge gibi düşünüyoruz ama öyle değildir. İmgeler arasındaki bağlantıların kurulması ve ileriye doğru yapılan bir kurgunun akışıyla gerçekleşiyor. Hayal etmek ile hayaller bütünü olan bir kurguyu birbirine karıştırıyoruz.
Bu akşam konuştuklarımız için söylemem gerekirse biz müstakil hayal kurmaktan ziyade hayaller kurmayı konuşuyoruz.
Müstakil bir hayal, kurgu yaratmak zorunda değildir hatta müstakil bir hayalin bağlamı olması da gerekmez. Hayal aklın imge yaratma gücüdür ve bu bağlamda aklın değişken tasarımıdır.
Ömer: Atalarımızdan gelen bir aklın içindeyiz; hayallerimiz sayesinde hayattaki pürüzleri ortaya çıkarabiliyoruz.
Kiper: Hayal ve akıl birbirini besleyen iki unsur gibi duruyor.
Fatih: Hayal edebilmek mi bizi akıllı varlığa çevirdi yoksa akıllı varlık oluşumuz mu hayal edebilmemizi sağladı?
Meltem: Hayal kurma süreci bazen şizofrenik bir hal almıyor mu?
Fatih B.: İnsan hayallerine bir yere sarılır gibi mi tutunuyor?
Kiper: Çocukken yaptığım yaramazlıkların bir kısmı, etraftan duyduğum şeyleri kendi hikayemmiş gibi anlatarak şekilleniyordu. Sanıyorum, duyduklarımın içinde kendimi hayal etmek, duyduklarımı anlamamı sağlıyordu.
Özkan: İnsanın hayal ettiği sürece yaşadığına inanıyorum; hayal kurma yetisi olmasaydı din ve devlet gibi kurumlar var olamazdı. Hayal kuranlara hayalperest denmesini tasvip etmiyorum, hayal kurmanın ayrıca bir meziyet olduğunu düşünüyorum.
İhsan: Hayal etmek ile umut etmek farklıdır; kimi insanın hayalleri çok uçuk olur, benimkiler genelde naif ve umuda bağlıdır.
Kiper: Hayal kırıklıkları, peki bunu ne yapacağız? Ya da Arzu’nun bahsettiği Hitler’in hayali… Negatif tarafını anmadan oturumu tamamlamayalım…
Hasan: Hayal kırıklığını da biz hayal ediyor olabilir miyiz?
Tunç: Hayallerin gerçekleşme imkanının ne kadar fazla olduğunu düşünüyorsak, hayaller bizi o kadar motive ediyor.
Böyle düşündüğümüz bir durumda hayaller gerçekleşmeyince de psikolojimizin bozulmasına sebebiyet verecek kadar büyük hayal kırıklığı yaşıyoruz.
Geri bildirim: Camekana Hapsolmak - Yamuk Duruş