03.02.2022
Editör Notu: Bu oturum zaman kavramıyla ilgili arka arkaya gerçekleştirdiğimiz üçüncü ve son oturumdur. İlk iki oturuma buradan ulaşabilirsiniz.
Editör Notu: Zamanın ilk iki oturumunun özetini kısaca hatırladıktan sonra, zamanın parça kavramları üstüne konuşmak üstüne mutabık olarak kavramın sonuncu odasını gerçekleştirdik.
Hasan: Zamanın uyumu ve uyumsuzluğu, senkronu ile ilgili senkron ayarladığımızı varsayarak buradayız.
Hatice: Zaman gittikçe benden her şeyi alıyor. Zamana karşı artık duyarsızım. Yenildim, teslim oldum, zamana durmak zamanla sevmek, zamansız ölüm. Zaman artık beni uyuşturmuyor.
Selçuk: Sabit, yerel, tik-tak diye ses çıkaran bir şey değil. İki nesnenin birbiriyle ilgili konumsal değişimidir.
Murat: Işık dalgalanmasa zaman da durur. Ölçüm olmazsa zaman da yok. Nesnelerin hareketi, değişiminde zaman mefhumu yok. Atan saatlerinde zamanı ölçüyoruz; 9 milyar titreşim 1 saniyeye denk geliyor. Kütle zamanı yavaşlatıyor. Bir nano saniyede boşluk olursa algılayamayız.
Göreceli bir kavram. Evrende limit hız, ışık hızına takılıyor. Aynı andalık diye bir şey yok. Limit hız olmazsa, sonsuz hıza giderdi ve her şey bir anda akıp giderdi. Nedensellik ilkesi bu yüzden var. Zaman evrenle çıkar. Geçmişten geleceğe bir akış var.
Termodinamik ve entropi, evrende her şey dağılır, enerjisini kaybeder örneğin sıcak su soğur. Olasılık fiziği devreye girer. Fizik kanununa istatistiğe uyması.
Mesut: Deniz seviyesi, dağa giden iki çocuk deneyi. GPS uyduları, atan saati var, ileri gider ve doğrulama var. Nano saniye seviyesinde ileri gider. Kütle zamanı yavaşlatır. Yerel bir zaman yok. Kara deliğin yanında zaman akmıyor. Uzay, zaman bütünleştik.
“Olayların ilişkisiyle alakalı” Evrenin olan titreşimine indirgendi. Atomik titreşim durursa, zaman durur. Olay olmazsa, zaman durur. Hücrelerin yapısal bozulma (yaşlanma). Her kopyalamada sorun başlıyor.
Yapısal bütünlüğü koruyamıyor. Her canlı enerji kaynağı için yaşar. Enerji verimliliği çerçevesinde gider. Evrendeki her şey en kısa zamanda gerçekleştirmeye çalışıyor.
Fatih: Aynı anda olmanın imkânsızlığı üzerine; birkaç saniye bile olsa zaman kayması oluyor.
Kiper: Aynı anda olmadığımız halde, aynı zaman dilimini paylaşıyor olabilir miyiz?
Fatih: 100 yıl önce zamanın göreceliği ile bakınca, zaman ürüne dönüştürüldü. Kapitalizm öncesinde zaman bu kadar değerli değildi.
Suat: Ölçümler göreceli ama bu onun geçersiz olduğu anlamına gelmiyor. Nesnel dünyada karşılaştırma yapma olanağımız var. Zaman maddenin hareketinin algılanışından ibaret. Hareketi algılayışımız böyle tanımlıyoruz. Kütle; bir nesnenin öbür nesneye etkisi, etkileme ortadan kalkınca varlık da ortadan kaldırıyor. Bence “aynı anda olmak” diye bir şey var.
Selim: İletişimdeki farklılığı göz ardı etmek olur. Ångström değerinde alçalma/yükselme oluyorsa atomun boşluğu dolayısıyla zaman değişiyordur.
İrşad: Uydular saatle 11.000 km hızla gittiği için zaman daha yavaş gidiyor. Uydularda zaman yanlış algılıyor. 7 mikro saniye yavaşlama olduğunda görece olarak bize göre 38 mikro saniye yavaş gitmiş oluyor.
Hasan: İnsan neden zamanla uğraşmaya başlamış? Zaman-hareket ilişkisi yüzünden mi, yoksa olumlu ya da olumsuz değişimi anlama anlatma ilgili kavramımız mı?
Mehmet: Tarihin her sayfası soluyor pare pare… Zamanı nesnelleştirme şansımız yok. İnsan donanımı kıvamında anlıyor, aktarıyor. Eğitim-öğretimle, eşleştirilmeye çalışıyor. Tasavvufta tayyi mekân/ tayyi zaman (*) kavramı var. Kader denk noktası – o anda, o yerde olma. Zaman, firakla (ayrılıkla) da ilgilidir. Çoban için gündüz güneş var, gece de ay var, onun için bu kadarı yeterli. Zaman buluşturan ve ayrıştıran, yaklaştıran ama tam muvaffak olamıyoruz.
(*) Keramet sahibi insanlarda olduğu öne sürülen bir çeşit beceri. Kısa zamanda uzun mesafeler aşılması manasına gelir (bkz: teleport). Ayrıca bir de tayy-ı zaman denilen başka bir hali vardır ki o da zamanda yolculuk yapabilen ehli kerametin işidir.
Yıldır: Anlama isteği, çözme deşifre etme, zamanın makinası yapmak için uğraşıyoruz. Tanrı evreni yaratmadan önce ne yapıyordu, onu bulmaya çalışıyoruz. (Oturum Tebessümü: Bu soruyu soranlar için cehennemi oluşturuyordu.) Ontolojik olarak, gerçeklik diyenler öznel veya nesnel bağlama götürüyorlar. Zamanı aslında köylüler (tarım işiyle uğraşanları kasteder) kullanır.
Zaman Nedir? (82. Oturum)
Geçmiş yok artık, gelecek gelmedi, şimdi de referansızdır. Gerçek zaman tanrı katındaki zaman. Köylüler mevsim döngülerine atıf yapar. İnsanın zaman mefhumuna ihtiyacı var. İnsanda değişim algısı var. Hareket var. Analiz için bu kavram gerekli. Kant’taki anlamıyla zaman görüşü gerekiyor. Önce-sonrası gerekiyordu.
Ayda: Zaman sonlu mu sonsuz mu?
Yıldır: Zaman bir fonksiyon. Kendine bir değer değil.
Cemil: ilk çağlardan itibaren, zaman değişim ve dönüşüm üzerinden ele alınmış. Aristo’nun tanrısı hareket etmeden hareket ettirici zamanın dışındadır. İnsana dair olan Âna dairdir, bulunduğumuz andır. An nedir? Anda bulunmak olgunlaştırılmaya muhtaç gibi görünüyor. Kalp ve zihin farklı yerde olabilir. Zihnimizin olduğu ânı mı yaşıyoruz, olmak istediğimiz ânı mı yaşıyoruz?
Çağatay: Aziz Augustinus, zaman nedir diyene kadar biliyordum, der. Bir fonksiyon gibi düşünürsek değişkenlerini konuşmak lazım. Mekânla birleştirerek konuşuyoruz. 2 boyutta mekân olunca zaman yok. Zaman, aynı mekânı kullanıyorsak aynı zaman.
Yeni mekân kullanıyorsak zamanı taşıyoruz. Rüyada da zaman var, mekân yok. İki kişi aynı anda aynı rüyada görüyor mu? Yaklaştırıyoruz. Ânı döngüsellikle mekâna koyuyoruz. Kavram döngüsel değil, her an eskitebilir. Gazali, determinist görüşü, neden – sonuç ilişkisi içinden bakıyor. Tanrı her an her yönden yaratması gerekiyor.
Hatice: Eşler aynı anda aynı rüyayı görürse hayırlı olmazmış.
Uygur: Zaman yoktur. Dalga dalga belirlersiniz yörünge ilk yaratılan hücredir, hidrojen o nokta yaratımına hareket ede ede fark ediyor, devinim Mevlana’nın dönmesi, harekete verilen fonksiyon. İlk neyseniz, osunuz, geçmiş, gelecek yok. Maddenin ilk hali. Çok fazla nedenselliğe girmeden, sonuca gidemezsiniz.
Kiper: Multi-tasking olunca birden fazla işi aynı anda yapınca aynı anda birden fazla yerde mi oluyorum?
Uhri: Zekâ modülü var. Çoklu zekâ birlikte çalışabiliyor. Multi-tasking, zekânın bir fonksiyonu. Dünyayı algılıyoruz. İnsan olduğumuz için zamanla uğraşıyoruz. Düşündüğünün üzerine düşünüyor. Algılıyoruz. Düşünce düşüncede bağlantısallık için zamana ihtiyaç var. Zamanı üzerinde düşündürmeye zorluyor. Anlam/mana (ortak / öznel)
Zamandaşlık, aynı zaman diliminde zamansallık ise kendimizce öznel aldığımız. Öznel duygusallığı, duygudaşlık var. Biyolojik taraf var. Proust, Kayıp Zamanın İzinde serisi hafıza, zaman ve anlam üzerine iyi bir okuma önerisi olabilir. Hafızayla yakalayabiliyorsak bunun üzerinde düşünmek bizi insan yapıyor.
