Zihnimizdeki Siyah Kalem ve Modern Sansür:
Gündelik hayatın akışında, çoğu zaman farkına bile varmadığımız bir el, gerçeğin üzerini flulaştırıyor, kelimelerimizi buduyor ve düşüncelerimizin etrafına görünmez barikatlar kuruyor.
Genellikle “sansür” dediğimizde aklımıza sadece devlet kurumlarının yasakları veya televizyon ekranlarındaki buzlanmış görüntüler gelse de, Yamuk Duruş’un 146. oturumunda bu kavramın çok daha derin, ontolojik ve modern tezahürleri olduğu ortaya çıktı.
Peki, sansür gerçekten sadece dışarıdan gelen bir baskı mıdır, yoksa bizzat kendi ellerimizle tuttuğumuz o “siyah kalem” zihnimizin en mahrem köşelerinde mi geziniyor?
Güç ve Bilgi: Sansürün Anatomisi
Sansürün en temel tanımı, bir güç sahibinin, kendi çıkarlarına aykırı gördüğü bilgiyi yok etmesi veya kısıtlamasıdır. Tunç’un belirttiği gibi, bu eylem doğrudan bir yasaklama ve baskılama metodudur.
Ancak Ayda, burada önemli bir ayrım yapar: Eğer sansür bir art niyetle bilgi yok etmek için yapılıyorsa bu bir bilgi hırsızlığıdır. Kişinin bilgi alma hakkını elinden almak, onu eksik bir gerçekliğe mahkum etmektir.
Öte yandan, her kısıtlama “sansür” olarak adlandırılabilir mi? Oturumda dile getirilen “tedbir” kavramı, burada kritik bir rol oynuyor. Örneğin çocukların gelişimine zarar verecek içeriklerin kontrol edilmesi veya toplumsal bir zararı önlemek adına yapılan kısıtlamalar, bazı katılımcılar tarafından sansürden ziyade bir koruma kalkanı olarak görülmektedir.
Ancak buradaki asıl sorun şudur: Bu filtrenin ölçüsünü kim belirliyor?. Toplumsal düzeni korumak adına bireyin bilgiye erişimini kim, hangi yetkiyle sınırlar?
Foucault ve Bilgi Rejimleri
Michel Foucault’nun perspektifi, sansürün sadece bir “silme” eylemi olmadığını, aslında bir yönetme biçimi olduğunu hatırlatır. Foucault’ya göre, bilgiyi kontrol eden toplumu da kontrol eder. İktidarlar, kendi hegemonyalarını sürdürebilmek için bilgi rejimleri üzerinde bir denetim mekanizması kurarlar.
Bu bağlamda sansür, kültürel sermayenin birikiminin önündeki en büyük engeldir. İnsan, hayvandan tanrıya (veya daha üst bir bilince) giden yolculuğunda kültürel sermayesini artırmaya çalışırken, sürekli olarak bu kontrol mekanizmalarına çarpar.
Ontolojik Bir Sorun Olarak Sansür: İnsan ve Hayvan Arasındaki Gerilim
Sansürün kökleri, belki de devletlerden ve yasalardan çok daha eskiye, insanın kendi varoluşuna dayanmaktadır. Yıldır’ın Aristoteles üzerinden kurduğu diskura göre, insan “düşünen bir hayvandır” ancak insan olabilmek için, kendi içindeki “hayvanlığa” sansür uygulamak zorunda kalmıştır.
Bu durum, Freud’un “Uygarlığın Huzursuzluğu” eserinde anlattığı o temel çatışmayı doğurur: Medeniyet inşa edebilmek için dürtülerin bastırılması. Dolayısıyla oto-sansür, insanın toplumsallaşma sürecinin kaçınılmaz bir parçası gibi görünmektedir.
Ancak bu bastırma eylemi beraberinde büyük bir huzursuzluk getirir. Tarih boyunca bastırılan her şeyin, bir şekilde daha güçlü bir şekilde geri döndüğünü görüyoruz. Bu açıdan bakıldığında sansür, sadece bir erteleme veya bir “mış gibi yapma” halidir.
Modern Dünyanın Görünmez Sansürü: Politik Doğruculuk ve Algoritmalar
Günümüzde sansür, Levent Kırca’nın “Olacak O Kadar” programındaki o açık sözlülüğünden çok uzak, daha sinsi bir forma bürünmüştür. Bengü’nün dikkat çektiği “politik doğruculuk”, modern insanın en büyük oto-sansür mekanizmalarından biridir.
Dışlanma korkusuyla, “toplum ne der” endişesiyle veya çıkarlarımız zedelenmesin diye fikirlerimizi bir filtreden geçirmek, aslında zihnimize uyguladığımız en ağır sansürdür. Artık bir “krala” gerek yoktur; her birey kendi zihninin gardiyanı haline gelmiştir.
Buna ek olarak, Cengiz’in “post-sansür” olarak adlandırdığı yeni bir dönemden bahsediyoruz. Sosyal medya platformlarının algoritmaları, neyi görmemiz ve neyi düşünmemiz gerektiğine bizim yerimize karar veriyor.
Bu, klasik sansürden çok daha tehlikelidir çünkü maruz kaldığımız kısıtlamanın farkında bile değilizdir; bize sunulan “seçilmiş” gerçekliği mutlak hakikat sanıyoruz.
Sanatın Direnişi: Güneş Balçıkla Sıvanır mı?
Peki, sansür gerçekten işe yarar mı? Oturumdaki genel kanı, sansürün uzun vadede başarısız olduğudur. Giuseppe Tornatore’nin Nuovo Cinema Paradiso filmi, sansürlenen her karenin, her öpücüğün aslında hafızada ve arzuda nasıl daha güçlü bir yer edindiğinin en güzel kanıtıdır.
Aynı şekilde, Orwell’in 1984 romanı, bilginin mutlak kontrolünün imkansızlığını ve hakikatin bir şekilde dışarı sızma gücünü anlatır.
James Joyce’un yasanın dışında başka yasalar yazıldığını söylemesi veya Derrida’nın metin dışı bir şeyin olmadığını savunması, sansürün sınırlarını belirler:
Bir yerde bilgi kısıtlanıyorsa, o bilginin başka bir mecradan akması kaçınılmazdır. Atasözünde de dendiği gibi, güneş balçıkla sıvanmaz. Sansürlenen içerik, çoğu zaman halkın ilgisini daha çok çeker ve ters teper.
Kanıksamak: Sansürün En Tehlikeli Hali
Oturumun en çarpıcı noktalarından biri de, kanıksamanın bir sansür yöntemi olup olmadığı tartışmasıydı. Televizyonda Irak’ın işgalini bir film gibi izlemek, ölen insanları rakamlardan ibaret görmek veya felaketleri “kanıksamak”, aslında duyularımıza ve vicdanımıza uyguladığımız bir sansürdür.
Gerçeklikten kopmak, acıyı hissetmemek için algımızı kapatmak da bir tür bilgi kısıtlamasıdır. Bu durum, bizi sahte bir huzur içinde tutan, ancak hakikati öldüren bir süreçtir.
Sonuç: Zihnimizdeki Kalemi Kim Tutuyor?
Sonuç olarak sansür, sadece bir yasak değil, insanın kendisiyle ve toplumla kurduğu o karmaşık ilişkinin bir özetidir. Kimi zaman bir tedbir, kimi zaman bir silah, kimi zaman ise bir hayatta kalma mekanizmasıdır.
Şunu unutmamak gerekir: Kendimize uyguladığımız oto-sansür, en mahrem kelimelerimizi gizlemek ve sadece “ayıp” veya “günah” kavramlarıyla hayatımızı sınırlamak, bizi biz yapan özgürlüğün kısıtlanmasıdır.
Yamuk Duruş olarak diyoruz ki; zihninizdeki o siyah kalemi başkalarının tutmasına izin vermeyin.
Hakikat, bazen acı verici olsa da, sansürlenmiş bir yalandan çok daha değerlidir.
Sansür ölümdür; hakikatin, bilginin ve en nihayetinde insanın ölümüdür.
Not: Bu metin, oturumda dile getirilen tüm felsefi, bilimsel ve kişisel görüşlerin sentezlenmesiyle oluşturulmuştur.