21.10.2021
Kiper: Bu akşam birlikte “Aykırı” kavramını ele alacağız. “Aykırı nedir, sizin için aykırı nedir?”
Ayda: Aykırılık bence farklı bir bakış açısıyla başkaldırmak olarak görülebilir; sanatın bunu sıklıkla yaptığını düşünüyorum. Punkların, hippilerin ve ergenlerin bunu bir yaşam tarzı olarak benimsediğini gözlemliyorum.
Uhri: Aykırı kavram olarak bir sıfattır. Eskiler bu kavram yerine münafi kavramını kullanırlardı. Biz alışılmışın dışında olanı bu sıfatla anlatıyoruz ancak kavram aynı zamanda alışılmışın zıttı veya tersi anlamına da geliyor.
İçinde inadı barındırır. Toplumca bireysel bir çıkış gibi algılanır ve bencilce olarak değerlendirilir.
Nan Goldin – The Ballad of Sexual Dependency (31 Fotoğraf)
Kiper: Alışılmışın dışında olmanın yanı sıra aykırılık, matematiksel bir kavram olarak da farklı bir düzlemde olmak olarak değerlendirilebilir.
Uhri: Bir durumun aykırı olarak nitelendirilebilmesi için öncelikle ortada herkesçe kabul edilen ortak bir kuralın (normun) olması gerekir.
İhsan: Ben aykırıyım diyebilmek, aslında herkesin yaptığını yapmamaktır ve bu durum insana dair çok temel bir taraftır.
Mehmet: Bizde “herkes gider tersine, ben giderim Mersin’e” diye bir söz vardır; aslında “çıkıntılık” diye de adlandırılır. Diğerlerinden ayrışarak fark edilebilme durumudur. Ulaşılmaz gibi algılanabilir. Tarihte aykırılıklar olmasa insanlar için asude olmak baki olabilirdi.
Özlem: Aykırı olmak herkesin yaptığının yapmamak, aksini yapmaktır. Aslında oldukça yorucudur.
Hasan: Aykırılık sıra dışı bir durumdur; her türlü artı veya eksi şablonun dışında kalan, herhangi bir meseleyi farklı düşünen bir hali temsil eder.
Kiper: Aykırılık ne zaman sıradanlaşır? Kişi aykırılığını nasıl kaybeder? Örneğin 70-80’li yıllarda erkeklerin uzun saçlı olması aykırı bir durumken bugün artık kanıksanmıştır.
Bir şeye/duruma yüklediğimiz anlamla mı ilintili? Aykırılığı nitelik mi nicelik mi belirliyor?
Hasan: Kişi diğerlerine benzediğinde, aykırı olma hali ortadan kalkar. Niceliğin de niteliğin de bu anlamda bir payı olduğunu söyleyebiliriz. Genel anlamda bu akşam konuştuklarımızdan hareketle daha çok nitelikle ilgili olduğunu söyleye biliriz.
Özlem: İnsan zamanla her duruma alışıyor ve aşinalık kazandıkça o durumları eskisi gibi aykırı olarak değerlendirmiyoruz.
Mehmet: Aykırı olma durumu sanatsal bir gösteriye dönüşebilir ve bu o anki bağlamla ilgilidir; bu durum aslında toplumun ufkunu genişleten bir etki yaratır.
İhsan: Bir meşe ağacının fark edilmesi için onun belirginleşmesi gerekir; insan için de bu fark edilme gerekliliği geçerlidir.
Hasan: Bir şeye aykırı derken hem eylemi yapan hem de onu gözlemleyen bir taraf vardır; bu noktada kime göre aykırıyı konuşuyoruz?
Kiper: Ortada bir durum varsa, mesajı veren taraf mı yoksa o mesajı alan taraf mı aykırı sayılmalıdır?
B Bile Değil: Aykırılık bizim yorumlarımızla ve toplumsal ezberlerimizle anlam kazanır; her tanımda olduğu gibi başlangıç noktası bu bağlamda önemlidir. Felsefe, mantık ve matematikte bir şeyin ne olmadığını bularak ilerlemek bu açıdan kritiktir.
Gustave Courbet – The Artists Studio
Karma: Aykırılık aslında herkesin koştuğu yönün tam zıddına, bambaşka bir yöne doğru koşma halidir.
Neri: Aykırı denildiğinde genellikle akla ilk gelen şey ergenlik dönemi ve o dönemin davranışları oluyor.
Çağlar: Kelime kökenine baktığımızda, bu kavramın içinde normal olmayanı temsil eden muhalif bir anlam da barındırdığını görüyoruz. Normal tanımı içinde olmayan diyebiliriz.
Tuğba: Aykırılığı tüm ilke ve kuralların tersine, kişinin kendi oluşturduğu dünyası ve bir yol ayrımı olarak görüyorum. Ağlamak ve gülmek normalken, kolektif normların dışında kalabilmektir. Göreli olabiliyor ve aykırılıklar olmasa farklılıkların olamayacağını düşünüyorum.
Mehmet Ali: Son zamanlarda sadece “farklı olmak” gibi algılansa da aslında aykırılık bir tür kural dışılıktır. Toplum içinde bu dönemde yalnızca absürtlük gibi algılanıyor.
Aykırı Nedir?
Hasan: Bizler gençken büyüklerimiz tarafından aykırı olarak görülmez miydik?
Mehmet Ali: Ben büyürken kendimi kanıtlamak için saçlarımı pembeye boyamıyordum.
Bahattin: Aykırı insan aslında “öteki” değildir; aynı normun içinde yaşayan ama “ben buradayım” mesajını bencilce de olsa veren kişidir. Bu bağlamda bu mesajı iyi okumak ve nedenlerini kavramaya çalışmak gerekir.
Kiper: 2000’li yılların başında aykırı olmak bir pazarlama stratejisi değil miydi? Aslında hepimizin bir tarafı aykırı olarak anılmak istemiyor mu?
Bahattin: Bazı durumlarda aykırılık sinsi bir stratejiye dönüşebilir; normun içerisindeymiş gibi görünüp duruma göre stratejik olarak değişebilir. Örneğin 2000’li yılların başında bir dövme sanatçısı için dövme yaptırmak isteyen biri aykırı değildi. Toplumun geri kalanıysa bunu aykırılık olarak okurdu. Aykırılığı belirleyen temas ettiğimiz norm oluyor.
Ferda: Normlara uygun olmayan her şey aykırıdır; ırmağın diğer tarafıdır. Herkes aynı yöne bakarken sizin farklı yöne bakmanızdır, aynı düzlem üzerinde olmamanızdır, yani aslında benim için bir devrimdir.
Fatih: Toplumlardaki tutucu veya ezberci yapı, kendi akıl süzgecini kullanan ve düşüncelerini kendi rafine eden her bireyi “aykırı” olarak tanımlama eğilimindedir.
Kiper: Aykırı olmak mutlaka zulüm görmeyi mi gerektirir ya da aykırı olan zulüm görür mü?
Hasan: Bu durum içinde bulunduğun toplumun normlarına ve zamana bağlıdır; aynı eylem farklı dönemlerde aykırı olarak görülebilir veya görülmeyebilir.
Mehmet: Beckett ve Brecht örneklerinde olduğu gibi, farklılıkları süzüp ona göre bir değerlendirme yapmamız gerekir.
Hasan: Farklılık ile aykırılık arasındaki asıl ayrım noktası nedir?
Kiper: Farklılık ile aykırılık arasındaki asıl çizgi zamansaldır. Beckett ve Brecht aykırılar mıydı yoksa farklı görüşe ve bakış açısına mı sahiplerdi? Saç şekli gibi yüzeysel bir farklılık birinin aykırı olmasına yeter mi?
B Bile Değil: Özellikle dil kullanımında paradoks, açmaz ve aşırılık kavramları bir farklılık ve incelik gerektiriyor. “korkunç güzel” gibi oksimoron kavramlar üzerinden paradoksal bir aykırılık kurulabilir.
Fatih: Farklılık bir şeyin geride kalmasıyken; aykırılık o noktada direnç göstermek ve normatif duruma karşı çıkmaktır.
Kiper: Tercihen veya doğuştan gelen farklılıklar bir mesaj barındırmadığı sürece “aykırılık” içermeyebilir; asıl mesele mevcut duruma dair bir mesaj vermektir.
Hasan: Mevcut ile bir derdi olan kişinin bunu giyiminden söylemine kadar bir mesaj üzerine inşa etmesi onu derdi olduğu durumdan aykırı kılar.
Mehmet: Kabil’in Habil’i öldürmesi aykırı bir direnç olarak başlar ancak bu eyleme dönüştüğünde kendi aykırılığını doğurur.
Ferda: Bazen kişinin bir mesaj verme kaygısı yoktur, sadece doğruyu söylüyordur ama toplum onu Galileo örneğinde olduğu gibi yine de aykırı olarak kodlar.
Hasan: Galileo’nun da mevcutla derdi yok muydu? İnanılan ve sürdürülen şeyin doğru olmadığını biliyordu.
Kiper: Mesaj kelimesinden tanımdan çıkarsak; mevcut durumla ilgili bir dert edinip buna farklı bir yerden bakan ve durduğu yerle bunun altını çizen kişiye aykırı diyebilir miyiz?
Ferda: Aykırılığı aslında toplumun kendisi oluşturur; kurulu düzene karşı çıkanları aykırı ilan ederek onları bu kategoriye sokar.
Bahattin: Farklılık mı daha önemlidir yoksa o farklı yolda giden kişi mi?
Cemil: Aykırılığın tanımı kimin yaptığına göre değişir; Farabi aykırılığı “suskun kalmak” olarak görürken, Sokrates’in savunması antik tanrılara saygısızlık ettiği gerekçesiyle o dönemin şartlarında aykırı bulunmuştur. Teolojinin, devletin, siyasetin aykırı tanımları her zaman birbirine paralel olmuyor.
Aykırılığın zamansallığını da unutmamız gerekir. O gün aykırı görünen bugün toplumun merkez dinamiğini oluşturan düşünceler olabilir.
Son olarak İbn Bacce’nin aykırılığı desteklediğini de unutmayalım.
Kiper: Göçmen bir kuşun uçmak yerine yürüyerek göç etmesi bir farklılık mıdır yoksa aykırılık mı?
Fatih: Bence sadece başka bir rotayı denemek bir farklılıktır.
Ferda: Eğer bütün kuşlar Kuzey Batı’ya giderken bir kuş Kuzey Doğu’ya gidiyorsa bu aykırılıktır; ancak mevsimi dışında, örneğin Temmuz’da gitmesi sadece bir farklılıktır.
